Nöbetçi Eczaneler
Osmanlı Devleti’nin yetiştirdiği en yönlü ve sıra dışı şahsiyetlerden biri olan Eğinli Nûman Efendi, hem bir devlet adamı hem de bilim tarihi açısından çığır açıcı çalışmalara imza atmış bir dehadır. Bir dönem kadılık, müftülük ve diplomatlık gibi kritik görevler üstlenen Nûman Efendi, aynı zamanda mesâha (ölçüm) ilmi ve geometri alanındaki çalışmalarıyla tanınır.
Peki, Osmanlı’nın bu çok yönlü alimi kimdir? İşte Ebû Sehl künyesi ve Sâih lakabıyla da bilinen Eğinli Nûman Efendi’nin ilham veren hayatı ve günümüze ışık tutan eserleri…
Eğinli Nûman Efendi’nin Hayatı: Zorluklarla Başlayan Bir Başarı Hikayesi
Erzincan’ın Eğin (günümüzdeki Kemaliye) ilçesinde doğan Nûman Efendi, henüz beş yaşındayken babası Hasan Efendi’yi kaybetti. İlk eğitimini, kendisine okuma yazmayı ve Arapça gramerini öğreten annesinden aldı. İlme olan merakı sayesinde genç yaşta memleketinden ayrılan Nûman Efendi; Divriği’de mantık ve edebiyat, Diyarbekir’de ise fıkıh, kelâm ve geometri tahsil etti.
1726 yılında İstanbul’a gelerek devlet hizmetine talip oldu. Hayatı boyunca Osmanlı coğrafyasının ve sınırlarının dört bir yanında görev yaptı:
- Tebriz Müftülüğü (1726 – 1735): Siyasi krizlerin ortasında zor günler geçirdi ve yakalandığı şîrpençe hastalığı nedeniyle görevinden ayrılmak zorunda kaldı.
- Kefe Kadılığı ve Sınır Mollalığı: Belgrad Antlaşması’nın (1739) ardından Tuna sınırlarının belirlenmesinde aktif rol oynadı.
- Anadolu ve Akdeniz Görevleri: Tokat’taki ayaklanmaların bastırılmasında görev aldı; İzmir, Andros Adası, Kıbrıs (Lefkoşe) ve Birgi’de nâiblik yaptı.
- İran ve Manisa Dönemi: Nadir Şah ile yapılan barış antlaşması sürecinde ordu kadısı olarak İran’a gitti. Son bilinen görevi ise 1753 yılında atandığı Manisa Kadılığı oldu. 1755 yılından sonra vefat ettiği tahmin edilmektedir.
İlginç Bir Detay: Nûman Efendi, görev yaptığı yerlerde haksızlığa uğradığını düşünmüş ve bu sitemlerini eserlerine yansıtmıştır. Ancak sert ve eleştirel mizacına rağmen, ayaklanmaları bastırmadaki iş bitiriciliği ve doğru kararlarıyla her zaman aranılan bir devlet adamı olmuştur.
Eğinli Nûman Efendi’nin Öne Çıkan Eserleri
Nûman Efendi sadece bir bürokrat değil, aynı zamanda çok iyi bir gözlemci, şair (şiirlerinde Sehlî mahlasını kullanmıştır) ve bilim insanıdır.
1. Tedbîrât-ı Pesendîde (Beğenilmiş Tedbirler)
Nûman Efendi’nin 1737-1739 yılları arasında Kırım, İran ve Macaristan’da şahit olduğu tarihi olayları anlatan önemli bir vekāyi‘nâme (tarih yazımı) eseridir. Kitap, müellifin kendi hayat hikayesini içeren manzum bir bölümle başlar.
- Kültür ve Bilim Tarihi İçin Önemi: Nûman Efendi müthiş bir gezgindir. Örneğin; Macaristan’ın Sibin şehrindeki bir saat kulesinde gördüğü devasa saatin mekanizmasını, çarklarını ve tunç zincirlerini bir bilim insanı titizliğiyle tasvir etmiştir. Bu eser günümüzde Almanca’ya da çevrilmiştir.
2. Tebyînü a‘mâli’l-misâha (Geometri ve Ölçüm Kitabı)
1741 yılında yazılan bu eser, XVIII. yüzyıl Osmanlı pratik geometrisi ve haritacılığı açısından bir dönüm noktasıdır. Nûman Efendi, Avrupa’daki (Hristiyan milletlerdeki) hendese aletlerini ve gelişmeleri yakından takip etmiş, İslam dünyasında bu alandaki eksikliği görerek bu kitabı kaleme almıştır. Kitapta haritacılık, uzunluk ve yükseklik ölçümleri ile kendi icat ettiği ölçüm yöntemleri yer almaktadır.
Diğer Bilinen Eserleri:
- Nâẓır: 1750 yılında yazılan İslam akaidine dair eser.
- Sıhhatnâme: Tebriz’de görev yaparken kaleme aldığı çalışması.
- Destyâr-ı Tahdîdi’l-hudûd: Sınır belirleme çalışmalarında rehber olması için yazdığı el kitabı.
- İs̱bâtü’l-ḥuḳūḳ ve Mevâridü cemʿi’l-meẕâhib: Ehl-i sünnet inancını savunan ve Şia’yı eleştiren iki önemli eser.
- Âlet-i İmâle: Bursalı Mehmed Tâhir tarafından Nûman Efendi’ye ait olduğu belirtilen bir diğer çalışma.
Özetle: Nûman Efendi Neden Önemlidir?
Eğinli Nûman Efendi, Osmanlı’nın klasik dönemi ile yenileşme dönemi arasında köprü olmuş bir figürdür. Sınır belirleme komisyonlarında geometrisini konuşturan, saat kulelerinin mekaniğini inceleyen meraklı bir bilim sever; aynı zamanda dönemin siyasi krizlerini yöneten bir kriz yöneticisidir. Tarih, coğrafya, matematik ve mühendislik meraklıları için Eğinli Nûman Efendi’nin mirası, Osmanlı bilim dünyasının ne kadar zengin olduğunu bir kez daha kanıtlamaktadır. Kaynak: islamansiklopedisi.org.tr