Nöbetçi Eczaneler
Gümüşhane hangi eyalete bağlıydı? Bir zamanlar Erzurum’un kazası olan Gümüşhane nasıl Trabzon’un livası oldu? Katip Çelebi ve Evliya Çelebi’nin notlarından modern il statüsüne Gümüşhane’nin sınır değişimi hikayesi.
Doğu Karadeniz’in stratejik kapısı Gümüşhane, tarihi boyunca idari yapısı en çok değişen şehirlerden biri olmuştur. Tanzimat öncesinden Cumhuriyet dönemine kadar Gümüşhane; bazen Erzurum’un bir kazası, bazen Trabzon’un bir sancağı, bazen de müstakil bir liva olarak haritalardaki yerini almıştır.
1. Tanzimat Öncesi Gümüşhane: Erzurum mu, Trabzon mu?
Gümüşhane’nin kime bağlı olduğu meselesi yüzyıllar boyunca seyyahlar ve tarihçiler arasında farklılık göstermiştir:
- Katip Çelebi (Cihannüma): Gümüşhane’yi Erzurum Eyaleti’ne bağlı bir kaza olarak gösterir. Bugünün “Kale” bucağı olan Kovans ve Yağmurdere o dönem Erzurum’a bağlı birer kazadır.
- Evliya Çelebi (Seyahatname): Meşhur gezgin ise Gümüşhane’yi Trabzon Eyaleti sınırları içerisinde kabul eder.
- 1830 Sonrası Yazmalar: 19. yüzyıl başlarına ait pek çok kaynakta Gümüşhane, Erzurum’un kazası olarak kaydedilmiştir.
2. Erzurum ve Trabzon Arasındaki İdari “Mekik” Siyaseti
- yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda batılılaşma hareketleriyle birlikte idari taksimatlar hız kazanmıştır. Bu dönemde Gümüşhane’nin bağlılığı sürekli değişmiştir:
- 1847-1849 Dönemi: Tanzimat sonrası Gümüşhane, Erzurum’dan ayrılarak Trabzon Eyaleti’nin bir livası (sancağı) olur.
- Kırım Harbi Etkisi: Savaş döneminde askeri ve lojistik nedenlerle tekrar Erzurum’a bağlanan şehir, 1855 yılında Van’ın eyalet yapılmasıyla yeniden Trabzon’a ilhak edilmiştir.
- Erzincan Bağlantısı: 1869 yılında yapılan bir düzenlemeyle, Erzincan Sancağı’na bağlı olan Şiran ve Kelkit kazaları Gümüşhane’ye bağlanarak ilin bugünkü güney sınırları şekillenmeye başlar.
3. Savaş, İşgal ve Kurtuluş: 1916-1918
Gümüşhane, I. Dünya Savaşı’nın en sancılı dönemlerini yaşamıştır. 19 Temmuz 1916 tarihinde Rus kuvvetleri tarafından işgal edilen şehir, yaklaşık iki yıl süren işgalin ardından 15 Şubat 1918‘de, harabeye dönmüş bir halde geri alınmıştır. Bu tarih, şehrin modern tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biridir.
4. Cumhuriyet Dönemi ve Modern Gümüşhane
Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Gümüşhane resmen il (vilayet) statüsüne kavuşmuştur.
- İlçe Yapısı: İlk etapta Bayburt, Kelkit, Şiran ve Torul ilçeleri Gümüşhane’ye bağlandı.
- Bayburt’un Ayrılışı: 1989 yılında Bayburt’un il olmasıyla Gümüşhane’nin doğu sınırları yeniden belirlendi.
- Yeni İlçeler: 1990 yılında çıkarılan yasa ile Köse ve Kürtün bucakları ilçe yapılarak Gümüşhane’nin ilçe sayısı (merkez dahil) altıya (6) yükseldi.
Gümüşhane’nin Coğrafi Konumu ve Komşuları
Bugün Gümüşhane, Doğu Karadeniz’in iç kesimlerinde bir kavşak noktasıdır. Şehrin komşuları:
- Doğuda: Bayburt
- Batıda: Giresun
- Kuzeyde: Trabzon
- Güneyde: Erzincan
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Gümüşhane ne zaman il oldu? Gümüşhane, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte vilayet (il) statüsü kazanmıştır.
Şiran ve Kelkit eskiden nereye bağlıydı? 1869 yılındaki vilayet nizamnamesine kadar Şiran ve Kelkit kazaları Erzincan Sancağı’na bağlıydı.
Gümüşhane ismi nereden gelir? Bölgedeki zengin gümüş madenleri nedeniyle Osmanlı döneminde bu isim verilmiştir. Tanzimat kayıtlarında “Gümüşhane Sancağı” olarak geçer.